A presente guía é o froito do traballo realizado durante o proxecto de investigación Vixilancia con Telemetría Acústica do Comportamento de especies costeiras e avaliación da protección exercida por unha área mariña protexida ( TAC). O grupo de Ecoloxía Pesqueira do Departamento de Ecoloxía e Recursos Mariños do Instituto de Investigacións Mariñas ( IIM-CSIC) liderou desde o 2019 o proxecto TAC coa colaboración do Parque Nacional Marítimo Terrestre dás Illas Atlánticas de Galicia ( PNMTIAG). O proxecto TAC baséase na aplicación de técnicas de telemetría acústica para o seguimento do movemento e comportamento de especies de peixes costeiros na contorna do arquipélago das Illas Cíes. Esta rede fixa de vixilancia supuxo unha oportunidade única para entender o papel que o arquipélago xoga na ecoloxía espacial dalgunhas das especies de peixes costeiros máis emblemáticos dos fondos galegos. A través deste proxecto estableceuse unha rede fixa de observación do comportamento e movemento de organismos mariños no PNMTIAG converténdoo nun laboratorio de experimentación natural único. Actualmente esta rede formará parte da iniciativa de investigación europea European Tracking Network ( ETN ). Os resultados aquí presentados mostran que as especies mariñas estudadas presentan diferente comportamento espacial no PNMTIAG. Observáronse especies altamente sedentarias que desenvolven practicamente a totalidade do seu ciclo vital en augas do parque nacional como pode ser a maragota, Labrus bergylta Ascanius 1767, mentres que outras mostran certa estacionalidade na súa presenza en áreas moi concretos do parque como pode ser raia mosaico, Raja undulata ( Lacepède, 1802). Doutra banda, a actividade destas especies varía en ciclos diarios determinados polo seu comportamento. Entender estes aspectos da ecoloxía espacial de especies relevantes para o PNMTIAG é clave para lograr un deseño adecuado e unha xestión efectiva baseada no coñecemento científico. En definitiva, este documento pretende ser unha breve guía práctica que facilite a transferencia do coñecemento xerado a partir do proxecto de investigación TAC tanto aos xestores deste espazo natural como para calquera persoa que quere senta traída pola xestión de espazos naturais protexidos.

Este traballo da a coñecer a distribución, extensión, características, biodiversidade e flora asociada das praderías de Zostera mariña no Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia ( PNIAG) e territorios adxacentes. Atopáronse praderías de Z. mariña nos arquipélagos de Sálvora e Cortegada, mentres que a pradería que existía nas Illas Cíes en 1982 desapareceu. A extensión total das praderías do parque alcanza 1,03 ha. A pradería de Sálvora é a que presenta maiores valores tanto de cobertura e densidade como de anchura das follas de Z. mariña, mentres que as plantas de Cortegada son máis altas. Atopáronse inflorescencias nas praderías de Sálvora e Cortegada. A flora asociada total (substrato + epífitos) mostrou unha elevada riqueza específica, 89 especies: 60 Rhodophyta, 18 Ochrophyta e 11 Chlorophyta. Dezaoito especies epífitas foron atopadas nas follas de Z. mariña.

A pesca artesanal en Galicia representa unha actividade moi importante dende o punto de vista económico, social e cultural. As medidas de xestión actual caracterízanse porque en moitos casos non seguen o coñecemento científico das especies que regulan, en parte porque moitas veces este é descoñecido. A maragota é un típico exemplo onde a xestión actual non parece adaptarse á bioloxía da especie. A única medida de xestión en Galicia, e tamén no resto de Europa, é o establecemento de tallas mínimas de captura. Sen embargo, a talla establecida de 20 cm en Galicia tampouco esta baseada en estudios científicos na área xestionada. Esta tese é motivada pola identificación de carencias importantes no coñecemento da bioloxía das especies pescadas pola flota artesanal galega. En concreto, seleccionouse esta especie por se unha das características dos ecosistemas galegos, pola súa importancia nas descargas e porque a súa dispoñibilidade nas lonxas estaba garantida para levar a cabo unha mostraxe regular ó longo do tempo.

Presentamos un catálogo florístico de 182 liques saxícolas e arenícolas resultado do estudo levado a cabo no Parque Nacional das Illas Atlánticas. Analízase a flora de cada illa, destácase a presenza de especies cunha distribución restrinxida á Rexión Macaronésica ou ao N de África: Bactrospora carneopallida, Lecanographa grumulosa e Physcia scopulorum. Inclúese un esquema da zonación costeira e compárase cos datos coñecidos da costa inglesa.

O presente estudo foi plantexado na necesidade de coñecer a composición e a distribución dos pasteiros aerohalófilos na provincia de Pontevedra, non unicamente polo seu interese intrínseco e aplicable á xestión do medio litoral, senón tamén como referencia pra valorar os resultados obtidos nas Cíes e porpor, se procede, novas categorías sintaxonómicas. Ademais, a existencia de especies endémicas das costas do noreste ibéricos, algunhas das cales precisan de medidas de conservación aumentaba o interese en coñecer en detalle a vexetación dos cantís costeiros da provincia e da totalidade do Sector Fitoxeográfico. Toda esta información resulta de aplicación directa na planificación, xestión e ordenamento do Parque Natural das Illas Cíes, do futuro PNMTIAG; doutros espazos propostos como LICs na futura rede europea de espazos naturais “Natura 2.000 e, en xeral, da totalidade do litoral pontevedrés, identificando as zonas de maior relevancia botánica.

Acométese o primeiro estudo sobre distribución, abundancia, extensión e flora asociada dos fondos submareais de maërl do Parque Nacional das Illas Atlánticas. Realizáronse 158 prospeccións biolóxicas, en dúas épocas do ano, nos arquipélagos Cortegada, Sálvora, Ons e Cíes mediante mostraxe combinada de draga e mergullo, localizándose poboacións de maërl no 40% dos casos. Os fondos maërl localízanse exclusivamente na fachada oriental dos arquipélagos de Sálvora, Ons e Cíes, onde ocupan unha extensión de 16 km2, distribuídos en 47 bancos de maërl puros ou mixtos con cascallo, area e lodo. No aspecto florístico, preséntase un catálogo ficolóxico composto por 130 especies (1 Cyanophyta, 99 Rhodophyta, 20 Phaeophyta e 10 Chlorophyta) asociadas ás poboacións de maërl. Destacan polo seu interese corolóxico para Galicia: Antithamnion villosum, Ceramium callipterum, Cruoria cruoriaeformis, Gelidiocolax margaritoides, Gelidiella calcicola, Gelidium maggsiae, Dudresnaya verticillata, Erythroglossum laciniatum, E. lusitanicum, Hypnea musciformis, Porphyrostromium ciliare, Spyridia griffithsiana, Trailliella intricata [ stadium], Acinetospora crinita, Carpomitra costata, Sphacelaria plumula, Derbesia tenuissima e Ulothrix subflaccida.

Descríbense os traballos para estima-la distribución e abundancia das especies catalogadas no Catálogo Galego de Especies Ameazadas con presenza no Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia entre 2015 e 2017. As especies consideradas son: Erodium maritimum, Linaria arenaria, Omphalodes littoralis gallaecica, Rumex rupestris e Cytisus insularis. Compáranse os resultados con datos previos dos mesmos e outros autores. No caso de Linaria arenaria defínese un método rápido de estima de abundancia que está moi correlacionado coa densidade. Para Cytisus insularis amósanse tamén datos de mortalidade e reprodución.

A cobra viperina ( Natrix maura) é un ofidio moi vinculado a ambientes acuáticos, habitando preferentemente contornas próximas á auga en ríos, lagoas e charcas (Braña, 1998; Santos, 2009). Esta especie parece tolerar ben as augas con concentracións salinas elevadas, xa que algunhas poboacións viven en estuarios, marismas ou lagoas costeiras asolagadas periodicamente polo mar ( Steward, 1971; Santos, 2000, 2009). A presenza de individuos desta especie en augas mariñas, dentro de charcas da zona intermareal, foi rexistrada en Andalucía ( Cabot & Olea, 1978), así como en determinadas localidades da costa galega, especialmente en Pontevedra e nalgunhas illas desta provincia, como os arquipélagos de Cíes e Ons (Galán, 1987, 2003, 2004; Galán & Fernández, 1993; Piñeiro et ao., 1998; P. Galán, datos non publicados). Na illa de Ons foi vista mesmo nadando en augas mariñas, a varios metros da costa, así como capturando peixes mariños ( blénidos) en charcas intermareales (Gómez da Torre in Galán, 1987; Galán, 2003). No curso dunha serie de estudos realizados desde a década dos anos 1980 sobre a herpetofauna das illas do sur de Galicia (arquipélagos de Cíes e Ons, pertencentes ao Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia) púidose comprobar a existencia de poboacións deste ofidio ligadas parcial ou exclusivamente a ambientes mariños (Galán, 2003, 2004). Na presente nota complementamos a información dos anteriores estudos con novos datos obtidos nas illas en anos recentes (Galán, 2007, 2008; P. Galán, datos non publicados).

Neste artigo trátase de documentar un xacemento arqueolóxico na illa de Ons, concretamente na praia de Canexol (Pontevedra, Galicia) que polos seus indicios arqueolóxicos, podería tratarse dunha factoría de salgadura de época romana destinada á conservación do peixe. Este xacemento que pasou desapercibido ata fai pouco tempo, ven a ocupar o baleiro crono-cultural da illa e que pon de manifesto a ocupación continua deste territorio dende épocas prehistóricas ata a actualidade. O tempo ven a remarcar a paisaxe mariñeira que caracterizou desde sempre este territorio insular onde os seus recursos mariños foron e seguen sendo un dos elementos fundamentais da economía e formas de vida dos habitantes da illa.

Las islas son medios frágiles, que soportan muy mal cualquier tipo de alteración, y en las que los procesos de extinción suelen formar parte de la dinámica faunística. La declaración de las islas atlánticas del sur de Galicia como Parque Nacional ha constituido una medida muy favorable para la protección de las especies. Sin embargo, este hecho no tiene por qué asegurar necesariamente que los organismos que las pueblan estén libres de estos procesos de declive y extinción. La realización de un plan de seguimiento de la evolución de las poblaciones insulares constituye el mejor medio de obtener la información necesaria para poder detectar estos procesos de extinción y proponer determinadas medidas para la conservación de las especies y de sus hábitats. El Parque Nacional de las Islas Atlánticas de Galicia está formado por diversas islas e islotes de superficie muy diversa (desde 428 ha hasta menos de 1 ha), estimándose la antigüedad de su aislamiento, para las islas más alejadas de la costa, en 8.000-9.000 años, cuando la subida postglacial del nivel del mar las aisló de tierra firme, según datos de la evolución de la línea de costa desde el último máximo glacial (Dias et al., 2000). Su fauna de reptiles, aislada de las poblaciones costeras desde ese momento, está formada en la actualidad por 9 especies, variando el número y composición según varios factores, entre los que destaca el tamaño de la isla (hasta 7 especies en Ons, de más de 400 ha, y sólo una en las islas de menos de 5 ha) (Galán, 2003a). Es posible que se hayan producido extinciones recientes que disminuyesen esta diversidad (Galán, 2003a), como se ha descrito en otros archipiélagos costeros (Foufopoulos & Ives, 1999). Los reptiles del Parque Nacional de las Islas Atlánticas forman la representación más diversa de vertebrados no voladores presentes en este espacio natural. Constituyen por lo tanto, uno de los principales elementos faunísticos y de patrimonio natural existente en ellas. Sin embargo, el hecho de tratarse de islas de reducida superficie hace que el número de individuos que integra las poblaciones de reptiles sea bajo o, en ocasiones (como en el caso de los ofidios o algunos eslizones) muy bajo (Galán, 2003b). El reducido tamaño de algunas de estas poblaciones insulares las hace, por lo tanto, muy vulnerables a los cambios originados por las actividades humanas, como por ejemplo, el uso intensivo de las aguas dulces, las plantaciones masivas de árboles alóctonos, la introducción de gatos, de ratas, etc. También constituyen un factor de amenaza el cese de determinadas actividades agrícolas y ganaderas del pasado (en las islas más grandes), que limitaban el excesivo desarrollo del matorral y mantenían numerosos puntos de agua dulce y hábitats favorables para la herpetofauna. Hay que considerar también otros factores, como la gran expansión poblacional experimentada en las últimas décadas por las colonias reproductoras de la gaviota patiamarilla, que han producido alteraciones en el hábitat (especialmente severas en algunos islotes pequeños, pero también en islas mayores). Todo esto ha originado ya importantes declives poblacionales (Galán, 2003a). No debemos olvidar tampoco que además de su valor como elementos destacados de la biodiversidad del Parque, se han comprobado también cambios en las estrategias vitales en ciertas especies con respecto a las poblaciones conespecíficas de tierra firme, como indicio de posibles procesos microevolutivos diferenciales (Galán, 2003a). Entre éstos se pueden destacar los siguientes: 1. Diferencias en el uso del espacio de la culebra viperina (Natrix maura). Las poblaciones de las islas Cíes y Ons de este ofidio utilizan las aguas marinas para la búsqueda de presas, depredando sobre peces marinos (ampliación del nicho espacial y trófico), existiendo incluso una población en la isla de Onza que depende exclusivamente del agua marina (Galán, 2004). 2. Cambios en el comportamiento social del lagarto ocelado (Timon lepidus = Lacerta lepida). En las islas Cíes se ha descrito una conducta gregaria y poligínica (formación de harenes por parte de algunos machos), no observada en los lagartos de tierra firme (Galán, 2000). 3. Cambios en el tamaño corporal. Determinadas poblaciones de herpetos muestran un notable incremento de su tamaño con respecto a las poblaciones de tierra firme (“gigantismo insular”); por ejemplo, Podarcis hispanica (archipiélago de Sálvora y otros) o Natrix maura (Onza) (Galán, 2003c). Todo esto le confiere a la herpetofauna reptiliana del Parque Nacional un extraordinario valor científico, convirtiéndose, por lo tanto, en uno de los activos naturales más importantes de este espacio natural. Este trabajo se plantea conocer la distribución y el estado de conservación de las poblaciones de reptiles insulares y, en base a esta información, plantear un plan de gestión y manejo de esta importante parte de la fauna del Parque Nacional.

Os obxectivos xerais do proxecto son: 1) contribuir á mellora nas infraestruturas do parque 2) facer que o sistema de loita contra incendios sexa o adecuado para garantizar a seguridade tanto da xente que visita o parque como da fauna, que se ve afectada polo factor humano cando alguén planta lume 3) facer que o coste por persoa de visita ó parque sexa menor por dispoñer de puntos de agua potable e non ter así que comprala nas tendas que nas illas 4) mellora-las condicións hixiénicas da xente que vai visitar o parque na temporada de estiaxe das fontes e puntos de agua 5) contribuir á mellora global dos servicios prestados polo parque tanto ás persoas que o visitan diariamente como á fauna que nel reside. Os obxectivos específicos do parque son: 1) Potabilización da auga das fontes nas cales non se fagan necesarios complicados sistemas de depuración 2) Ampliar as captacións, na medida do posible, co fin de que non haxa escasez de auga nos momentos chave do verán e tódolos visitantes poidan usar as fontes.

O presente proxecto dá continuidade ao proxecto “Seguimento do estado de conservación das poboacións de morcegos do PNMTIAG I. Mostraxes exploratoria para a determinación do uso do hábitat, da dinámica poboacional e da evolución da abundancia relativa” finalizado no 2011, e ten por obxectivo xeral poñer en práctica o programa de vixilancia do estado de conservación da ensamblaxe de quirópteros do PNMTIAG, establecéndose ademais vínculos coa Rede de seguimento do cambio global impulsada polo Organismo Autónomo de Parques Nacionais.

The conditions in which the Pestige oil spill (November, 2002) took place, caused a coastal pollution up to tidal levels reached only very few times per year. This circumstance made necessary to apply to the rocks, after the manual or mechanical collection procedures were no longer useful, cleaning methods with presurized water and, in difficult accessible areas, bioremediation treatments. To verify the efficiency of different bioremediation approaches, a comparative assay of several formulations was started in March 2003 on a highly affected rocky area of Sálvora island (National Park of the Atlantic Islands, Galicia, Northwest Spain). In this work the results of the more effective procedures are presented, and some general aspects of the bioremediation on rocky substrates are discussed.

Deseño e elaboración dun Programa de monitoraxe da flora e a fauna terrestre no PNMTIAG, para o que se expuxeron catro contidos básicos: - Recompilación documental de requirimentos legais e de programas de seguimento e monitorización postos en práctica en diferentes áreas xeográficas e espazos naturais. - Compilación e valoración de inventarios, catálogos e outros traballos emprendidos acerca da biodiversidade terrestre do Parque Nacional. - Elaboración e deseño dos contidos do Programa de Seguimento e monitorización de flora e fauna terrestre do Parque Nacional. - Deseño dunha ferramenta informática para o seguimento da biodiversidade por parte do persoal do Parque.

Estudo e cartografía de restos de interese patrimonial submarino que puidesen ser localizados nas zonas propostas de prospección na contorna das illas Cíes.

Traballo de estudio do patrimonio arqueolóxico da Illa de cara a ter en conta os seus resultados para o deseño de futuras obras a acometer.

Documento que mostra os resultados correspondentes ás Illas Cíes do citado título. Móstranse datos de presenza-ausencia por cuadrículas de 5 x 5 km, valoración das distintas especies en base a sete criterios, valoración da importancia de 6 factores de ameaza e citas de especies de detección esporádica. Mostraxe realizada no marco do proxecto Valoración de áreas importantes de anfibios y reptiles de España.

O presente documento presenta o diagnóstico de xestión do Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia. Desde a redacción en 2005 do primeiro documento de diagnóstico ( Tragsatec, 2005), a realidade do Parque Nacional cambiou considerablemente, coa súa transferencia á Xunta de Galicia e a xeración dun importante volume de información tras sufrir o impacto do accidente do Prestige, o cal consumiu gran parte dos recursos dispoñibles. Esta situación facía necesario a análise e a síntese dos novos coñecementos adquiridos, así como a vinculación de todos eles á xestión do espazo natural. O documento estrutúrase ao redor de sete grandes capítulos: a) descrición e valoración do medio natural, b) descrición e valoración do medio cultural, c) usos e aproveitamentos, d) infraestruturas e instalacións existentes, e) contorna socioeconómica, f) recursos humanos, e g) xestión e conservación do medio. En base a todos eles faise unha proposta de zonificación, co único obxectivo de servir como documento de traballo sobre o cal definir a zonificación final. Desenvolveuse co dobre obxectivo de dar a coñecer que é o Parque Nacional a quen desexe ir máis aló do que as guías divulgativas existentes recollen, pero principalmente o de ser un instrumento de apoio ao xestor no deseño de programas e na toma de decisións en materia de conservación, documento no que atope unha síntese da situación actual do Parque Nacional (febreiro de 2009), e co que poida identificar as interconexións existentes entre os diferentes valores que acolle entre se e cos usos que nel desenvólvense, así como as súas complexas relacións coa contorna. Trátase dun documento de base, que convén ser desenvolto con maior detalle a diferentes escalas de traballo; e dinámico, que deberá ser adaptado a medida que se vaian xerando novos coñecementos. Presenta un longo pero apaixonante camiño de retos en materia de xestión e manexo de recursos naturais e culturais, brindándose unha gran oportunidade para conseguir un cambio progresivo de mentalidades, estruturas e formas de facer á hora de abordar a sempre complicada tarefa de conservar o patrimonio natural.

Rescate da tripulación do Santa Isabel mediante dornas tripuladas por habitantes da illa de Sálvora. Unha das dornas tripulada por Josefa Parada, Cipriana Oujo e María Fernández que terían un papel fundamental na salvación de moitas vidas.

Monitorización de avifauna reprodutora, obxecto da presente memoria: -Gaivota escura (Larus fuscus). Censo, distribución, parámetros reprodutores (tamaño de posta, volume de ovos, densidade, éxito reprodutor) e lectura de marcaxes. -Gaivotón (Larus marinus). Censo, distribución, parámetros reprodutores (tamaño de posta, volume de ovos, densidade, éxito reprodutor) e lectura de marcaxes. -Falcón peregrino (Falco peregrinus). Censo, distribución e éxito reprodutor. -Lagarteiro (Falco tinnunculus). Censo, distribución e éxito reprodutor. -Andorión (Tachymarptis melba). Estima de efectivos reprodutores e distribución. -Choia (Pyrrhocorax pyrrhocorax). Censo, distribución e éxito reprodutor. -Galla pequena (Corvus monedula).Censo, distribución e éxito reprodutor.

Neste documento preséntanse os resultados correspondentes ao ano 2014 do programa de seguimento das poboacións reprodutoras de aves mariñas no Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia. Os datos refírense concretamente ás poboacións de Gaivota patimarela (Larus michahellis).

Neste documento preséntanse os resultados correspondentes ao ano 2013 do programa de seguimento das poboacións reprodutoras de aves mariñas no Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia. Os datos refírense concretamente ás poboacións de Gaivota patimarela (Larus michahellis).

Realízase o seguimento e avaliación do estado de conservación das comunidades, e principais poboacións que se desenvolven na Lagoa dos Nenos. A parir da análise dos datos obtidos e da comparación cos coñecementos conqueridos no ano 2000, preténdese obter unha visión xeral da variación ou estabilidade do ecosistema, e afondar no coñecemento deste enclave de gran fraxilidade e elevado valor ecolóxico, como se derivou no estudio realizado no 2000.

Neste documento preséntanse os resultados correspondentes ao ano 2016 do programa de seguimento das poboacións de aves mariñas do Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia. En 2016 o seguimento atinxiu a 5 das 6 especies de aves mariñas reprodutoras no Parque: o corvo mariño cristado (Phalacrocorax aristotelis), a gaivota patiamarela (Larus michahellis), a gaivota de asa escura (Larus fuscus), o Gaivotón (Larus marinus) e máis a pardela cincenta (Calonectris diomedea). O documento inclúe ademáis datos correspondentes ao ano 2015 sobre a dieta, o éxito reproductor en dunas e a mortalidade por síndrome de parálise nas poboacións de gaivota patiamarela.

Durante o ano 2018 a empresa TRAGSA levou a cabo unha campaña de control de cala (Zantedeschia aethiopica) na illa de Sálvora, baixo o encargo do PNMTIAG. Durante a campaña probáronse dous métodos de control: a corta frecuente da cala (unha vez ó mes por medio de desbroce) e o arranque dos pés cos seus rizomas. Probouse a efectividade de ambólos dous métodos en 12 parcelas con distintas densidades de cala repartidas ó longo da illa e con tratamentos asignados aleatorizadamente. Mediuse o tamaño das plantas, a súa abundancia e floracón na primavera seguinte e comparouse estatísticamente o resultados dos tratamentos.

Dispoñer dunha información actualizada en soporte dixital sobre os hábitats naturais-seminaturais constitúe un piar básico para o desenvolvemento doutros tipos de traballos de inventariación e xestión dos recursos naturais e da biodiversidade que se desenvolven no Parque, ademais de permitir trasladar parte desta informacion a actividades vinculadas co uso público. O desenvolvemento do presente traballo permitirá alcanzar os seguintes obxetivos: 1. Adecuación da cartografía ambiental do Parque Nacional 2. Cartografía actual. 3. Análise de cambio. 4. Elaboración de mapas temáticos.

En el Parque Nacional de las islas Atlánticas de Galicia, se ha confirmado la nidificación en 2005 de las cuatro especies de aves marinas ya registradas en años anteriores (Paíño europeo, Cormorán moñudo, Gaviota patiamarilla, Gaviota sombría), de una anátida (Ánade azulón) y una limícola (Chorlitejo patinegro), así como de las tres especies de rapaces y córvidos de habitos rupícolas con tendencia desfavorable en este espacio natural: Cernícalo vulgar, Chova piquirroja y Grajilla.

O presente proxecto piloto pretende, de maneira práctica e exploratoria, abordar por primeira vez distintas cuestións (analizar e avaliar a dispoñibilidade e selección de lugares de reprodución e descanso, e tentar definir unha estratexia de conservación dos mesmos, que resolva tanto as necesidades de conservación de cada especie como , de ser o caso, as dos habitantes), nun espazo natural protexido en Galicia. Estímase que o PNMTIAG, onde están citadas polo menos dúas especies de morcegos, os morcegos común/mediterráneo ( Pipistrellus pipistrellus/ mediterraneus) e de horta ( Eptesicus reotinus) (Arcea, 2006), pode ser un bo lugar para desenvolvelo, ao que se lle engade un interese extra pola súa condición de insularidade. No presente proxecto desenvólvense traballos de asistencia técnica que teñen como obxectivo iniciar o desenvolvemento das seguintes cuestións: a) Estudar a dinámica e viabilidade poboacional das especies máis significativas b) Localizar os principais refuxios para os morcegos. c) Analizar e avaliar a dispoñibilidade de refuxios para os morcegos.

No informe realizado sobre o Plan de manexo e xestión dos réptiles do Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia (Galán, 2007) indicabamos como unha das medidas xerais para a xestión dos réptiles insulares, a realización dun plan de seguimento (punto 8 da terceira parte do mencionado informe). Mediante este seguimento poderíase valorar a continuidade das poboacións e as variacións a medio e lago prazo do estado de conservación das diferentes especies en cada unha das illas que integran o espazo natural. Este plan de seguimento consistiría en seleccionar unha serie de zonas en cada illa, representativas dos hábitats principais en cada unha delas, e realizar mostraxes intensivas. Estas mostraxes tratarían de cuantificar o número de individuos de cada especie de réptil detectada e identificar os posibles cambios que se operasen nos hábitats que ocupan. Tamén sinalabamos que o estado real de determinadas poboacións representa aínda unha incógnita debido á enorme dificultade de detectar individuos de especies xa de seu moi incospícuas (como os ofidios ou o eslizón ibérico) cando o tamaño das súas poboacións reduciuse ao mínimo. É moi difícil nese caso o comprobar se a poboación en cuestión extinguiuse ou aínda perdura un pequeno remanente. Para iso realizamos durante o ano 2008 unha serie de mostraxes nos principais hábitats de cada illa, encamiñados a detectar as diferentes especies de réptiles presentes, estimar o tamaño das súas poboacións e avaliar o estado de conservación destas, así como o dos hábitats que ocupan. Na presente memoria indícanse os resultados obtidos.

A presente memoria inclúe os resultados obtidos do proxecto: SEGUIMENTO DOS AMBIENTES SEDIMENTARIOS DA LAGOA DOS NENOS E DO COMPLEXO DUNAR DE MUXIEIRO NO PNMTIAG, encargado polo Parque Nacional marítimo–terrestre das Illas Atlánticas de Galicia e financiado pola Xunta de Galicia e o Fondo Europeo de Desenvolvemento Rexional (“unha maneira de facer Europa”). Consta de dous apartados principais: 1-ESTADO AMBIENTAL ACTUAL E SEGUIMENTO DA LAGOA DOS NENOS 2-CARACTERIZACIÓN DAS CONDICIÓNS ACTUAIS DO COMPLEXO DUNAR

A presente memoria inclúe os primeiros resultados obtidos do proxecto: Seguimento dos ambientes sedimentarios da Lagoa dos Nenos e do complexo Dunar de Muxieiro no PNMTIAG, o cal inclúe dous apartados principais: A- Estado ambiental actual e seguimento da lagoa. b- Caracterización das condicións actuais do complexo dunar. Previo á análise dos mesmos, en primeiro lugar preséntanse os resultados de dous aspectos que axudan á contextualización e coñecemento do comportamento dos dous ambientes sedimentarios obxecto de estudo, lagoa dos Nenos e Complexo Dunar, estes son: 1- Análise do clima marítimo 2-Cartografía da zona mediante fotografía aérea.

A fanerógama mariña Zostera noltei é unha especie protexida (Hábitat 1140 segundo a Directiva Hábitats 92/43/CEE), que coloniza os estuarios do norte de España e que está incluída no Catálogo Español de Especies Ameazadas (Real Decreto 139/2011). O efecto combinado de presións de orixe natural e antrópico favoreceu que nas últimas décadas as praderías de Zostera noltei dos estuarios cantábricos haxan reducido o seu tamaño, atópense fragmentados, e mesmo desaparecesen dalgunhas zonas. Deter e reverter esta tendencia require deseñar modelos de xestión adaptativos que recoñezan o estado de conservación, reconecten as áreas fragmentadas, e identifiquen as praderías que deben ser protexidas, e as que están danadas e necesitan ser restauradas. A hipótese que sustenta o proxecto PRADERA é que a caracterización e vixilancia de comunidades mono-específicas pode abordarse a partir de aproximacións combinadas de teledetección e datos in situ. A vantaxe da teledetección respecto outras técnicas de vixilancia, reside na súa capacidade para observar grandes extensións de forma periódica, na homoxeneidade da toma de datos e na gran oferta de imaxes dispoñibles. Esta serie de vantaxes permite deseñar metodoloxías e protocolos para sistematizar e estandarizar o seguimento do estado de conservación e para cuantificar cambios na provisión de servizos ecosistémicos en zonas de alto valor ambiental. O proxecto PRADERA, que dá continuidade ao proxecto NANO tamén apoiado pola Fundación Biodiversidade (http://nano.ihcantabria.com), ten por obxectivo actualizar o inventario, deseñar e aplicar unha rede de seguimento para caracterizar e avaliar o estado de conservación e documentar os cambios espazo-temporais nos depósitos de carbono das praderías de Zostera noltei (hábitat 1140) na Rexión Biogeográfica Atlántica e, especificamente, na costa cantábrica. Neste marco xeral englóbase o obxectivo específico da Actividade A1, que é xerar a cartografía actual de Zostera noltei dos estuarios cantábricos e deseñar e aplicar unha Rede de avaliación e seguimento do seu estado de conservación, cuxa metodoloxía e principais resultados descríbense no presente informe.

Dentro das 1.195 ha terrestres do Parque Nacional Marítimo Terrestre dás Illas Atlánticas de Galicia recoñecense ate 34 tipos de hábitats naturais e seminaturais incluídos no Anexo I da DC 92/43/CEE que abarcan un amplo espectro de biodiversidade biolóxica característica das áreas litorais da rexión bioxeográfica atlántica. Atópase no espazo delimitado polo Parque unha ampla representación de hábitats característicos de augas mariñas e medios de marea, acantilados costeiros e praias, marismas, dunas marítimas das costas atlánticas, queirogais de zonas temperadas, formacións herbáceas naturais e seminaturais e medios rochosos. O territorio comprendido polo Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia, posúe na actualidade 6 figuras de protección de espazos naturais acorde coa Lei 42/2007 do Patrimonio Natural e da Biodiversidade. Tres de estas figuras corresponden a categorías de Espazos Naturais Protexidos de ámbito nacional ou autonómico (Parque Nacional, Parque Natural, Zona de Especial Protección dos Valores Naturais), dous de ámbito europeo, vinculadas á Rede Natura 2000 (LIC e ZEPA), e unha a espazos de ámbito internacional, ao ser declarada como zona protexida no marco do Convenio de Oslo- Paris (OSPAR). Os instrumentos que brindan estas categorías de protección (Lei 42/2007 do Patrimonio Natural e da Biodiversidade, Directiva Hábitats (DC 92/43/CEE) e Directiva Aves (DC 209/147/CEE)), así como outras disposicións legais e iniciativas a nivel internacional: Directiva Marco da auga (200/60/CEE); Convention on Biological Diversity (CBD) e Pan-European Biological and Landscape Diversity Strategy (PEBLDS, Sofia 1995); establecen criterios, indicadores e métodos destinados a analizar e avaliar o estado de conservación dos compoñentes da biodiversidade. Neste contexto, a importancia das labouras de seguemento e monitorización do estado de conservación dos hábitats naturais e das especies silvestres de interés comunitario está contemplada no Art. 11 da Directiva Hábitats (92/43/CEE); no que se consideran os traballos de vixiancia como unha obriga cuxos principais resultados deben ser enviados cada 6 anos á Comisión (Art.17). Máis recentemente a Estratexia de Biodiversidade 2020 incluiu asimesmo a monitorización e o seguemento dentro dos seus obxectivos; poñendo de manifesto a necesidade de medir a evolución do estado de conservación dos hábitats e especies de importancia europea para poder alcanzar metas mensurables a este respecto. A mellora e racionalización da vixiancia e a información recompilada contémplase nesta Estratexia co obxetivo de mellorar a dispoñibilidade e o uso dos datos xerados. Na configuración do plan de seguimento que se desenvolveu nos hábitats costeiros e terrestres do Parque Nacional Marítimo Terrestre dás Illas Atlánticas de Galicia, consideráronse como punto de partida, os estándares de monitorización aceptados a nivel internacional, así como os empregados ou adaptados aos obxectivos específicos do Convenio de OSPAR (OSPAR, 2008a,b; 2009a,b, 2010), da Rede Natura 2000 ou dentro de proxectos de seguimento (IGBP, ILTERN, REDOTE), axeitados ás características bioxeográficas, ambientais e territoriais do Parque. Tendo presente a importancia da dispoñibilidade da información xerada no desenvolvemento dos traballos, toda esta recompilouse nunha base de datos xeorreferenciada que facilitase o uso e intercambio da mesma. Na presente memoria final detallaranse os labores realizados durante este período, e os resultados obtidos no complimento dos obxectivos contemplados no plan de seguimento. O obxectivo xeral do presente proxecto é a creación e mantemento dun banco de datos xeo-referenciado para os diversos tipos de hábitats naturais, seminaturais e artificiais que conforman os medios terrestres e costeiros do Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia, que permita avaliar a curto e medio prazo o seu estado de conservación, en relación cos cambios ambientais globais e rexionais, ou coas modificación e perturbacións que se producen a nivel sub-rexional e local. A creación, alimentación e depuración do banco de datos permitirá tanto o análise da situación pretérita e actual dos hábitats, como a modelización dos mesmos no ámbito de escenarios de cambio a curto e medio prazo. A información contida no banco de datos, servirá para cumprimentar a información ambiental do Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas nas distintas redes temáticas de referencia, e de forma determinante na Long-Term Ecological Research Network (LTER); Red Española de Observaciones Temporales de Ecosistemas (REDOTE); Long-Term Biodiversity, Ecosystem and Awareness Research Network (ALTERnet).

sampling was conducted around the intertidal coast of the Islas Cíes, (NW Spain) with the goal of determining the variation of the shore landspace, based on vertical zonation profiles of sessile organisms in relationship with the Atlantic Ocean influence. The Western Coast is heavy wave beaten and the Eastern Coast is sheltered. Many species coexist in a limited intertidal space of the sheltered than in the exposed shores. The sheltered coast presents in this way, a mosaic structure of their organisms. On the other hand few species dominated the cliffs of the west coast. In this section, the upper intertidal limit of distribution was raised by the increased of humidity caused by the splash and spray. The winds also favoured the presence at the high littoral level of organisms such as brown algae, lichens and vegetation. Multivariate techniques detected differences in the communities between exposed and sheltered shores as well as between the two main islands. Distribution of species in the intertidal zone was related to the particular geomorphological feature of the coast, such as coves, points or exposed cliffs. Four different landscape intertidal patterns of vertical zonation were represented by each island face. The algae, Asparagopsis armata and Bifurcaria bifurcata characterized the sheltered North Island. Pelvetica canaliculata and Fucus spiralis had a greater presence in the sheltered side of the South Island. The fucoids were absent at the wave beaten shore. The lichens, Verrucaria maura and Caloplaca marina, and the Rhodophyta belt had a higher upper limit of distribution at the exposed sides of the North Island. Bare rock and the crust phase of Mastocarpus stellatus had a greater presence at the exposed side of the South Island.

O reconto do número de individuos da poboación de Corema album das illas Cíes tentouse noutras dúas ocasións anteriormente. No ano 1991 iniciouse un primeiro censo, chegando a contabilizarse uns 400 individuos. Este primeiro reconto non abarcou toda a área ocupada pola Camariña e tampouco se estimou o número de individuos da poboación en función da porcentaxe de superficie estudada. No ano 1995, co fin de estimar a proporción de sexos desta poboación, fíxose un reconto do número de individuos masculinos e femininos que aparecián ao longo dun transecto duns 5 m de ancho por 300 de longo. Nesta ocasión contáronse un total de 445 individuos (228 masculinos e 217 femininos), e estimouse que nesta poboación (na superficie total ocupada por C. album) o número total de individuos estaría entre 1000 e 2000.

Species that contain populations with different reproductive modes offer excellent opportunities to study the transition between such strategies.Salamandra salamandra(Linnaeus, 1758) is one of two species within theSalamandra–Lyciasalamandraclade which displays two reproductivemodes simultaneously. Along theS. salamandradistribution, the common reproductive mode is ovoviviparity although the species also hasviviparous populations in the northern Iberian Peninsula. The occurrence of viviparity has recently been reported in two small offshore islandpopulations on the Atlantic coast (NW Iberia), which originated after the last glacial period (8000–9000 years ago). In this paper, we analysedovoviviparous, hybrid and viviparous populations (inland and mainland) from 17 localities across the northern Iberian Peninsula using twomitochondrial markers (CytbandCOI,c. 1100 bp). Phylogenetic and phylogeographic analyses highly support that viviparity arose as anevolutionary novelty in theS. salamandraisland populations and that viviparous populations are therefore not monophyletic. The recentinsularity of Atlantic island populations leads us to conclude that the transition from ovoviviparity to viviparity can happen in a very short-timespan. Additionally, to determine the likely source of this evolutionary transition, we discuss how ecological pressures could have an effect on themaintenance of the ovoviviparous reproductive mode. Hence, taking into account the results of this study, we propose the consideration of theisland populations as an evolutionary unit for conservation purposes.

O lagarto arnal ( Timon lepidus) mantén poboacións de gran interese en varias illas, tanto polo seu status de conservación como polas particulares interaccións ecolóxicas que nelas desenvólvense. No caso do Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galicia, esta especie convive cunha importante colonia de cría de gaivota patiamarilla ( Larus michahellis). Desde o ano 2009 ata 2015 detectamos neste Parque Nacional sete casos de consumo de T. lepidus por L. michahellis. Trátase dunha conduta nunca antes documentada e de recente aparición, que podería estar relacionada cos efectos que o peche de entulleiras e a redución de descartes pesqueiros están a ter nesta especie de gaivota. O carácter ocasional desta depredación non fai esperar efectos apreciables nestas poboacións insulares de lagarto arnal.

A photographically sampling was conducted at Islas Cíes, NW, Spain with the goal of determinate the upper and lower limits of vertical distribution of sessile organisms on the intertidal rocky shore of this National Park. The response of the species to different Atlantic Ocean exposure was tested at west coast (exposed) and east coast (sheltered) of Islas Cíes. The sampling was made following a hierarchical spatial design. The contribution in the variation around the mean of the intertidal limits of each organism at diverse spatial scales in the rocky shore was estimated with Linear Mixed Effects Model with software R. The majority of the species were found to increase their upper limits in the exposed coast of the two islands. Several intertidal algae, mainly the fucoids, were absent at the exposed shore and this pattern could be influenced by excessive turbulence. The variation at large spatial scales was related to changes in the degree of exposure between islands. Physical characteristics and biological interactions accounted for the variability observed on the intertidal. The spatial heterogeneity introduces variability from very small to mid spatial scale. The species presented in the low intertidal have more variation at small scale (meter to tens of meters), and the organisms in the high intertidal vary their limits at medium scale (tens to hundreds of meters). The life cycle, adaptations, ecology and natural history of the intertidal organisms described in previous studies of Galician, Portuguese, and the British shores may explain the patterns found in Islas Cíes.